Parasha van de Week

Onder de tabs in de rechterkolom vindt u eerder verschenen overdenkingen, verdeeld over de vijf boeken van de Tora.


Parasja Haäzinoe  

Rosj Hasjana, sjabbat sjoeva,

tesjoeva


door Rob Cassuto

Devariem/Deuteronomium 32:1–52   

De parasja Haäzinoe  is een epische wanhoopskreet van Mosjee om de catastrofe van de verre toekomst te keren, zijn zwanenzang. De onthulling van de komende afvalligheid van zijn volk aan Mosjee, die sowieso zijn Israëlieten, zeg maar de mens, goed kende, gaf hem in dit gedicht te schrijven (1). Dit jaar begint Haäzinoe onmiddellijk na Rosj Hasjana. De sjabbat die valt tussen Rosj Hasjana en Jom Kipoer wordt Sjabbat Sjoeva genoemd naar de eerste woorden van de haftara (profetenlezing), Hosjea 14:2-10, sjoeva, keer terug (NBV): ‘Keer terug, Israël, naar de Eeuwige, je God! Door je eigen wandaden ben je ten val gekomen. Kom met woorden van berouw en keer terug naar de Eeuwige. Zeg tegen hem: Vergeef ons al onze misdaden’.

Vergeving betekent op een bepaalde  manier ingrijpen in het verleden. Dat kan via het wonderlijke proces van Tesjoeva, ommekeer. Tesjoeva brengt met zich mee, dat ik in de geest op bezoek ga in het verleden. Het verleden is hier en nu vooral bij mij in de vorm van het verhaal, dat ik mijzelf over mijn leven vertel. Dat verhaal is niet onveranderlijk en het varieert naarmate de levensloop vordert. Maar vaak bevat het constanten, die het leven innerlijk en in de omgang met anderen belemmert. Het proces van Tesjoeva begint met een krachtig wilsbesluit om afstand te nemen van de verhalen die ik steeds maar aan mijzelf herhaal. Ik ga de stellingen bekijken, waarin ik me heb ingegraven, de harde oordelen, die ik gekoesterd heb naar mijzelf en niet zelden ook naar anderen onderzoeken. Ik ga de pijnlijke wendingen in het verhaal nog eens bekijken, de emotionele episodes, de terugkerende impasses, punten waarin ik steeds vastloop, de gebeurtenissen waarin ik heb gefaald, of waarvan ik vind dat een ander heeft gefaald. Hoe pijnlijk kan dat verhaal zijn. De vraag is: kan ik boven mezelf uitstijgen, boven dat verhaal uit komen? Kan ik het oude verhaal in Frage stellen, kan ik het loslaten en ben ik in staat te vergeven en vergeving te ontvangen? Ja, be-ezrat Hasjem is het mogelijk in een diepgaande wending van de ziel voorbije gebeurtenissen, daden, instellingen onder ogen te zien, te onderzoeken en te berouwen en te vergeven. In dat proces van afstand, berouw, vergeving en verzoening kunnen aan zaken uit het verleden nieuwe betekenissen ontspruiten. Lichtpunten komen op. Andere definities gaan opdoemen, een nieuw verhaal ontstaat, dat doorwerkt in het heden op een nieuwe manier, dat openingen biedt, je toekomst een nieuwe perspectief geeft en je daden een nieuwe richting. Je weet weer wat je te doen staat.

In de Talmoed zijn uitspraken te vinden die de krachtige mogelijkheid om betekenissen en  waarderingen uit het verleden te veranderen illustreren en ondersteunen.  In het traktaat Joma (1) discussiëren de Rabbijnen over de grootheid van Tesjoeva. Rabbi Resj Lakisj - een van de wijzen uit de derde eeuw van de westerse jaartelling - zegt:  Groot is Tesjoeva: zelfs de verkeerde daden, die met opzet zijn gedaan worden dan beschouwd als niet opzettelijk. Even later gaat hij zelfs nog een stap verder: groot is Tesjoeva, zo zelfs dat opzettelijke daden als verdiensten beschouwd gaan worden. Dat is opmerkelijk: wat ooit verkeerde daden waren worden bij ommekeer met terugwerkende kracht in een nieuw licht beschouwd en ze worden niet meer aangerekend, maar zelfs getransformeerd tot verdiensten . Die laatste grote sprong geldt overigens alleen voor wie ommekeer doet uit liefde.  Rabbi Resj Lakisj mag daarover meepraten, want voor zijn ommekeer en transformatie tot een der grootste Talmoedrabbijnen was hij - zo zegt de overlevering - gladiator en struikrover. (3)  

Hoe kan dat alles, hoe kan het verleden van gedaante veranderen?  
De midrasj zegt: voordat de Schepper de wereld schiep was er al Tesjoeva. De Eeuwige kon de wereld niet laten bestaan zonder eerst de mogelijkheid van Tesjoeva in het leven te hebben geroepen. Misschien is Tesjoeva op te vatten als een dimensie die buiten de tijd staat. Ergens in ons wezen, via de ziel, de nesjama, hebben wij toegang tot die buitendimensionele plek - misschien mag je zeggen: tot een transcendente ruimte - , waar de hervormende kracht van Tesjoeva werkzaam is. Als een gouden draad loopt hij eigenlijk door ieder moment van ons leven. Wanneer we onszelf onderzoeken en heroriënteren op ons leven staat die mysterieuze beschikbaarheid, die ons te boven gaat, open en hebben wij de kans om het verleden als het ware te herschikken en te herlezen tot een nieuw verhaal. 

Dan begrijp ik opeens deze passage van de 20ste-eeuwse Joodse filosoof Emmanuel Levinas, die ik weergeef in een vrije bewerking:  
Vergeten raakt niet de werkelijkheid van het vergeten gebeuren. Maar er is een kracht, sterker dan het vergeten en dat is vergeving: krachtiger dan vergeten werkt vergeving in op het verleden. Het herhaalt op een of andere manier de gebeurtenis in een loutering er van. Het vergeten vernietigt de relaties met het verleden, terwijl de vergeving het vergeven verleden in het gelouterde heden bewaart. Het schepsel dat vergeven is, is niet een onschuldig schepsel. De onschuld is niet te stellen boven de vergeving. Het verschil tussen onschuld en vergeving is waar te nemen in het vreemde geluk van de verzoening, wat men wel noemt: de felix culpa , ‘gelukkige schuld', een dagelijks ervaringsfeit. Aldus Levinas (4). 

Lesjana tova tikatvoe 

noten 
(1) Over het gedicht zelf zie mijn boek Reizen door de Tora,
deel 2, Van de Berg naar de Rivier, Leviticus, Numeri en Deuteronomium, p 200 
(2) Talmoed Joma 86a 
(3) Talmoed Pesachiem 54a 
(4) Emmanuel Levinas, De totaliteit en het Oneindige, Ambo, p. 345 

Wilt u reageren op dit commentaar? Graag! Klik hier.