Het publieke religieuze spreken is in ons land nogal in een crisis geraakt. De marginale positie van religie lijkt tot bescheidenheid te manen en ook tot een voorzichtige omgang met de eigen achterban die er heel verschillende visies op na houdt. Toch is de religie ook geroepen om juist onbezwaard en vrijuit te spreken, wil ze haar profetische elan bewaren.

Ik moest daaraan denken toen ik de nieuwe bundel van Abraham Joshua Heschel, uitgegeven door PaRDeS en Volzin, onder ogen kreeg. Samen met de oudere publicatie 'Onzekerheid in vrijheid' heeft de lezer met 'Morele moed en spirituele durf' (de titel zegt het al) een buitengewoon belangrijke getuigenis van het profetisch religieus spreken in handen.

Heschels jeugd in het Oost-Europees chassidisme, zijn onverwachte vertrek vanuit dat beschermde milieu naar de metropool Berlijn om filosofie te studeren, waarbij met name de fenomenologie hem blijvend heeft beïnvloed), zijn vlucht naar Amerika, het zijn allemaal ervaringen die zijn spreken hebben bepaald (zie ook het mooie nawoord van Bas van den Berg).
Hij heeft geen van die ervaringen achter zich gelaten, wat maakt dat zijn teksten gelaagd zijn en soms mystiek, dan weer therapeutisch klinken. Vaak beklemtoont hij de oneindige waardigheid van de mens direct gevolgd door een klaagzang wat een puinhoop de mens van zijn leven en van de aarde heeft gemaakt. Wat vindt u van: “God en de kernwapens kunnen niet samen op aarde wonen” !

Nee, een ongefundeerd optimisme zullen we bij Heschel niet vinden. Hij is beïnvloed door de dialogische filosofie, maar meent tevens dat de majesteit van God oneindig de dialoog te boven gaat, als een mysterie dat met huiver en ontzag tegemoet getreden moet worden.
Al spreekt Heschel wel van theologie, Bas van den Berg heeft gelijk als hij opmerkt dat het meer om theopoëzie gaat.

Intussen kun je bij Heschel niet wegvluchten in een mystieke roes: 'In deze tijd kunnen we niet neutraal blijven', roept hij de lezer toe. Je zou willen horen wat Heschel van Gaza zou vinden, maar hier moet de lezer uiteraard zijn eigen verantwoordelijkheid nemen.
Zoveel is zeker, onderscheid in kostbaarheid van een mensenleven werpt Heschel verre van zich, getuige ook zijn inzet voor de strijd tegen rassendiscriminatie, samen met Martin Luther King. Ook in deze zou afzijdigheid meer rust hebben gebracht, maar een moreel failliet hebben betekend voor Heschel, die overigens zichzelf insluit bij alle kritiek op de samenleving.

'Wat vraagt God van ons? Is een zwaarwegende vraag, al hebben we in onze tijd geleerd naar alle stemmen te luisteren, behalve naar die van God', aldus Heschel. 'We hebben wel antwoorden, maar zijn de vraag vergeten'.

De bijna twintig essays bestrijken allerhande gebieden, van gebed tot Joods-christelijk dialoog, de Tweede wereldoorlog, godsdienstonderwijs en de sociale denker Reinhold Niebuhr. Toch blijkt de betekenis ervan pas echt als we niet menen deze visies te moeten herhalen, maar wel in onze tijd opnieuw komen tot profetisch spreken. Onze wereld kan niet zonder.

Terugblik op de presentatie van het boek ‘Morele moed en spirituele durf’. Greco Idema (van het tijdschrift Volzin) overhandigt het eerste exemplaar aan de auteur Bas van den Berg.
Lees meer hier.

Het boek is verkrijgbaar in onze winkel.