Bo

Bo

commentaar BIJ Sjemot
- Bo
9 Shevat 5784

Historiciteit

door 
Rob Cassuto

Sjemot/Exodus 10 – 13:15

De parasja Bo begint te vertellen over de achtste plaag van de sprinkhanen. Dan de negende, de duisternis en dan volgt de laatste plaag, de dood van de mannelijke eerstgeborenen in Egypte (makat habechorot), van de ‘zoon van Far'o tot de zoon van de slavin achter de handmolen'. Waarna het Pesachmaal uitgebreid wordt beschreven en de daarop volgende massale uittocht van het volk.
Het stuk begint met de woorden die De Ene spreekt tot Mozes: ‘Kom – “Bo”- naar Far'o.' Er staat niet ‘Ga…' – “Lech” - ; een chassidisch verhaal vat dat zo op, dat dat “Kom” impliceert: “Kom met Mij…”; want Mozes was bang om naar Far'o te gaan en G-d nodigde Mozes als het ware uit om met Hem mee te gaan.

De dood van de eerstgeborenen

De laatste plaag is altijd aangemerkt als de ergste, het verlies van het eigen kind. Waarom juist de eerstgeborenen? Dat zou een interessante studie waard zijn. Er zal vast al veel over onderzocht, gespeculeerd en geschreven zijn. Da's voor een andere keer 2. Sinds de oertijden rust er een ambivalent lot op hen. Van oudsher hebben zij een priesterfunctie (die zij later verloren aan de stam van Levi); maar zij zijn ook kwetsbaar als mogelijk offer van de eersteling aan de goden. In mijn wat psychoanalytisch beïnvloede intuïtie is de oudste zoon de trots van de vader maar ook zijn grote bedreiging. Het echoot wellicht allemaal wat na in de traditie van de lossing dertig dagen na de geboorte van een eerste zoon (pidjon ha-ben).

Historiciteit

Archeologisch is er maar weinig voorhanden dat wijst naar de historiciteit van deze wonderlijke geschiedenis. Onze enige bron is het verslag van de Tora 3.
Volgens de bijbelcommentator Umberto Cassuto – in zijn commentaar op het boek Exodus - wordt de basis van het boek Exodus gevormd door een oorspronkelijk veel ouder episch gedicht, dat de slavernij en de bevrijding beschrijft. Inderdaad ademen vele woorden van dit boek een onontkoombare authenticiteit en tijdloze poëzie.

De Joodse theoloog en filosoof Martin Buber in zijn boek ‘Mozes’ vat het op als een bijzondere sage, waarbij de kern wordt gevormd door het ‘enthousiasme van overweldigende aan het volk overkomen gebeurtenissen' en dit enthousiasme, dat aanleiding gaf tot de herinneringen die de sage vormden, is wel degelijk een deel van de geschiedenis; in die zin zijn de gebeurtenissen rond de uittocht tot en met Sinai niet de historisering van de mythe maar juist veel meer een mythisering van de historie.

Hoogtepunt in het verhaal van de uittocht is het maal rond het pesachlam, het maal samen genoten, vlak voor het ijlings vertrek uit Egypte in de nacht dat alle eerstgeborenen, behalve die van Israël, werden getroffen.

Volgens Buber e.a. zou Mozes het oude Semitische herdersmaal hebben omgevormd. Belangrijk motief van Mozes om het in te stellen was een groepsdynamisch, zo men wil, een volkspsychologisch motief: het op een zelfde moment gezamenlijk een rituele maaltijd nuttigen helpt belangrijk mee om de in de loop der eeuwen verzwakte onderlinge band als volk te verstevigen.
Dit herdersmaal werd in de lente gehouden, waarbij eerstgeboren bokjes werden geslacht en de demonen werden geweerd door het bloed van de bokjes aan de tentpalen te smeren. Het woord Pesach komt van het werkwoord "pasach", dat pas later "overslaan om te ontzien" is gaan betekenen; nog oorspronkelijker betekende het huppelen van het ene been op het andere en kan het geduid hebben op een rituele reidans ("chag" = "feest" betekent ook oorspronkelijk reidans), die wellicht ook werkelijk is uitgevoerd en die de uittocht al voorafspiegelde. Met deze omvorming door Mozes van het lentefeest is, aldus Buber, Pesach van een ritueel bezwerend feest het ‘Geschiedfeest' bij uitstek geworden.

Noten

1.  Verschillende commentaren op de parasja Bo  zijn te vinden in mijn boek    REIZEN DOOR DE TORA    , deel 1 Genesis en Exodus.

2. zie mijn commentaar  https://www.robcassuto.com/parasjot2.html#pmb op de parasja Bamidbar

3. Er zijn wel duistere en uiteenlopende vermeldingen in klassieke geschriften, zie mijn artikel Mozes, Freud, en Egypte
https://www.robcassuto.com/Freud%20en%20Mozes.htm

©2024 Stichting PaRDeS | Privacy | Disclaimer
envelopephoneclockmagnifiercrossmenuarrow-right