De wereld kent van oudsher de dynamiek van mensenmassa's die op drift raken en vaak gedwongen worden tot het verlaten van huis en haard om elders een meer veiligheid en welvaart belovend oord op te zoeken. Het archetype van een volk op weg mag misschien wel het Joodse volk worden genoemd.
Het is weer Pesach en wij herinneren ons de exodus van de Israëlieten, die bevrijd van de Egyptische slavenmeester, optrokken naar het beloofde land. Al lezend in Exodus zien we een massa berooide mensen in een lange optocht door barre streken, op weg naar een beter leven. Het is een iconisch beeld, dat zich talloze malen zal herhalen in de geschiedenis. Laten we eens in een bijna onmogelijke vogelvlucht de geschiedenis overvliegen, een vogelvlucht die natuurlijk onrecht doet aan vele onvermelde schrijnende episoden.
Assyrië en Babylonië: de ballingschap
We beginnen zo'n vijfhonderd jaar later. In 722 BCE valt Samaria (Sjomron), de hoofdstad van het noordelijke rijk Israël, in handen van het Assyrische leger. De tien stammen van het koninkrijk Israël worden gedeporteerd naar Assyrië en verdwijnen in de mist van de historie. Omstreeks 700 BCA tijdens het bewind van koning Hizkia (Chizkijahoe) onderwerpt de Assyrische koning Sanherib vrijwel heel het koninkrijk Juda. We mogen niet onderschatten hoe ingrijpend de ontberingen waren. Koning Sanherib vermeldt trots in een inscriptie: ‘Ik verdreef 200.150 mensen, jong en oud, mannen en vrouwen, paarden, muildieren, ezels, dromedarissen, runderen en ontelbare hoeveelheden kleinvee en beschouwde het als mijn buit' 1 .
De Assyriër belegert Jeruzalem, dat wordt gespaard dankzij een epidemie die in het leger uitbrak.
Anderhalve eeuw later sneuvelt Koning Josia (Josjijahoe) in een grote veldslag tegen het opgekomen Babylonische rijk, dat eerst Juda schatplichtig maakt en na een opstand Jeruzalem verwoest (597 BCE), het land inlijft en vele duizenden Joden worden als ballingen afgevoerd naar ‘the rivers of Babylon'.
Vele duizenden keren zeventig jaar later ook weer in een aantal trektochten terug om de tempel te herbouwen en opnieuw het land te bewonen. Na een aantal woelige eeuwen koningschap veroveren de Romeinen het land dat zij Palestina noemen.
De diaspora
Na de opstand tegen de Romeinen en verwoesting van de tempel van Jeruzalem in 70 van de gewone jaartelling vinden uittochten van Joden plaats naar alle delen van het Romeinse rijk. In 135 loopt de opstand onder Bar Kochba uit op de algehele verwoesting van Jeruzalem en verbant keizer Hadrianus honderdduizenden Joden uit Palestina naar elders.
In de middeleeuwen vonden beruchte uittochten plaats, ik noem alleen die in Engeland (Edict of Expulsion), 2.000 Joden werden in 1290 uitgewezen; tot 1657 waren Joden ongewenst in Engeland.
Tijdens de kruistochten emigreerden duizenden Joden na slachtingen in het Rijnland naar Oost-Europa.
Een beruchte uittocht vond plaats in 1492, de Spaanse koning beval, dat alle Joden die zich niet tot het Christendom wilden bekeren het land (inclusief Sicilië) uit moesten en meer dan 200.000 Joden trokken weg naar allerlei delen van het Middellandse zeegebied. Een getuigenverslag: ‘Totdat de nieuwigheid eraf was, kwamen mensen van hun huis of hun akkers om in rijen langs de weg of het pad te kijken naar de lange stoet mensen, die zo goed en zo kwaad als het ging in de verzengende hitte van de Spaanse zomer naar de kust en de Portugese grens liepen. (…) Ze trokken over de wegen en door de velden [...] moeizaam en met veel tegenslag. Mensen vielen en stonden weer op, gingen dood en werden geboren, nog anderen werden ziek en er was geen christen die geen mededogen met hen voelde, (…) en de rabbijnen spraken hun voortdurend moed in en gelastten de vrouwen en meisjes te zingen en op de tamboerijn te spelen om de mensen op te vrolijken' (2).
De moord op tsaar Alexander II betekende het begin van een eindeloze reeks pogroms in het Russische rijk en het begin van een grote uittocht: tot 1910 emigreerden ongeveer 2,5 miljoen Joden, het merendeel naar Amerika, waar de merendeels straatarme landverhuizers werden begroet door het Vrijheidsbeeld, met binnenin een plaquette met een gedicht dat ieder Amerikaans schoolkind wel een keertje heeft moeten leren.
De laatste strofe luidt:
"Keep, ancient lands, your storied pomp!" cries she
With silent lips. "Give me your tired, your poor,
Your huddled masses yearning to breathe free,
The wretched refuse of your teeming shore.
Send these, the homeless, tempest-tossed to me,
I lift my lamp beside the golden door!"
Houdt, oude landen, jullie vermaarde pracht, roept zij
zwijgend. “Geef me wie arm is en moe,
je opeengehoopte massa's die snakken naar vrijheid
het ellendige afval van je wemelende kust
Zend deze thuislozen, deze stormbeproefden mij toe
Ik houd mijn lamp naast de gouden deur!”
Deze regels zijn geschreven door de Joodse dichteres Emma Lazarus (1849-1887), trouwens een van de eerste pleitbezorgers van een Joodse staat in Palestina. (3) Ondanks de wat gezwollen taal (in onze ogen) en de wat eenzijdige en laatdunkende (maar toen niet zo gevoelde of bedoelde) omschrijving van emigranten als afval, mag de nobele boodschap nog steeds als toetssteen gelden voor de politiek niet alleen voor de Amerikanen maar ook voor de oude landen van Europa. Als we het hebben over ‘de vermoeiden en armen, de opeengehoopte massa's', wie moet dan niet denken aan de stoeten vluchtelingen die na de Tweede wereldoorlog op gang zijn gekomen. Massale exodussen zijn toen begonnen die nog steeds narimpelen in Europa en het Midden-Oosten.
Hele volksstammen moesten hun spullen pakken en gebieden ontruimen, de Duitsers uit gebieden ten oosten van de Oder-Neisse zoals Oost-Pruisen en Silezië, en de Polen uit door de Sovjet-Unie geannexeerde
gebieden. Het is de vraag of de VS deze mooie woorden nog steeds waarmaakt.
Exodus naar Israël
Als we nu de regels lezen van het gedicht van Emma Lazarus, die zij schreef over het welkom dat Amerika destijds bood aan de arme Joodse immigranten uit Europa, moeten we dan ook niet denken aan Israël in die roerige jaren na de oorlog? Zijn ze ook niet toepasselijk op de exodus van de haveloze ontheemden uit de concentratiekampen en de onderduik, die eerst illegaal Palestina trachtten te bereiken in wrakke schepen zoals de Exodus en de latere legale immigranten, die aanlandden in de nieuwe staat Israël?
ss Exodus
Gedurende de eerste drieënhalf jaar van haar bestaan kwamen 688.000 thuisloze Joden in de nieuwe natie een nieuwe toekomst bouwen. Ook kwam er een exodus op gang van Joden die na de onafhankelijkheidsoorlog van 1948 moesten vluchten uit Noord-Afrika, Egypte, Irak, Jemen en andere Arabischtalige landen in die regio, zo'n 900.000. Niet onvermeld mag blijven, dat de stichting van de staat Israël leidde tot de vlucht van 700.000 Arabieren naar de westelijke Jordaan-oever, Jordanië en Syrië (en nog eens 300.000 na de Zesdaagse oorlog, waarbij de Westelijke Jordaanoever en Gaza werden bezet. Niettemin is een groot aantal Arabieren in Israël gebleven (20% van de bevolking) en heeft gelijke burgerrechten.
Ik hoef niet in te gaan op de problematiek die vanaf 1967 Israël en de Palestijnen heeft geteisterd en momenteel tot gevaarlijke hoogte is opgelaaid.
Stromen van vluchtelingen trekken nog steeds voort, herinnert u zich nog de ‘Balkanroute’ van enige jaren geleden?
In 2022 kwam een exodus van miljoenen Oekraïeners naar West-Europa na de agressie van Rusland in dat land. Laten we ook denken aan de massa's op de vlucht voor armoede, hitte, droogte en geweld, die nu op onze planeet rondzwerven, in golven die soms wat afnemen maar dan weer toenemen. En Europa en ook de VS steeds indringender voor vrijwel onoplosbare problemen zorgen op het gebied van opneming en integratie. U leest daar genoeg over in kranten en ziet genoeg op TV en sociale media. Geopolitieke ontwikkelingen en klimaatopwarming zullen de wereld van de ene cisis in de andere storten en exodussen zullen niet ophouden tot de messiaanse tijd aanbreekt.
Noten
RC bijgewerkt Pesach 2024
